زئونوزها: بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان و راه‌های پیشگیری

بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان، که با عنوان علمی “زئونوزها” (Zoonoses) شناخته می‌شوند، یکی از چالش‌های مهم سلامت عمومی در سراسر جهان به شمار می‌روند. این بیماری‌ها توسط عوامل بیماری‌زای مختلفی مانند ویروس‌ها، باکتری‌ها، قارچ‌ها و انگل‌ها ایجاد شده و می‌توانند به طور مستقیم یا غیرمستقیم از حیوانات مهره‌دار به انسان منتقل شوند. با توجه به ارتباط نزدیک و روزافزون انسان با حیوانات، چه به عنوان حیوان خانگی، دام، یا در حیات وحش، آگاهی از این بیماری‌ها و راه‌های پیشگیری از آن‌ها اهمیت بسزایی دارد.

زئونوزها چه هستند و چرا اهمیت دارند؟

بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت (WHO)، زئونوز به هر بیماری یا عفونتی اطلاق می‌شود که به طور طبیعی بین حیوانات مهره‌دار و انسان قابل انتقال باشد. تخمین زده می‌شود که بیش از ۶۰ درصد از بیماری‌های عفونی شناخته شده در انسان و حدود ۷۵ درصد از بیماری‌های عفونی نوپدید، منشأ حیوانی دارند. این آمار نشان‌دهنده بار سنگین این بیماری‌ها بر سلامت جوامع و اقتصاد کشورها است. عواملی چون افزایش جمعیت جهانی، تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه‌های طبیعی، تجارت جهانی حیوانات و فرآورده‌های دامی، و افزایش سفرهای بین‌المللی، همگی در گسترش و ظهور زئونوزهای جدید نقش دارند.

راه‌های اصلی انتقال بیماری‌های مشترک

انتقال عوامل بیماری‌زا از حیوان به انسان می‌تواند از مسیرهای گوناگونی صورت پذیرد:

1. تماس مستقیم: لمس حیوان آلوده، گازگرفتگی، خراشیدگی، تماس با خون، ادرار، مدفوع، بزاق یا سایر ترشحات بدن حیوان. بیماری‌هایی مانند هاری و بروسلوز از این طریق منتقل می‌شوند.
2. تماس غیرمستقیم: تماس با محیط‌ها یا اشیائی که به عامل بیماری‌زا آلوده شده‌اند، مانند خاک، آب، بستر حیوانات، یا سطوح آلوده. لپتوسپیروز مثالی از این نوع انتقال است.
3. ناقلین (Vector-borne): انتقال از طریق نیش حشراتی مانند پشه، کک، کنه یا شپش که قبلاً از حیوان آلوده تغذیه کرده‌اند. بیماری لایم و تب کریمه کنگو از این دسته‌اند.
4. غذایی (Foodborne): مصرف مواد غذایی آلوده با منشأ حیوانی، مانند گوشت نیم‌پز، شیر غیرپاستوریزه، تخم‌مرغ خام یا سبزیجات آلوده به مدفوع حیوانات. سالمونلوز و کمپیلوباکتریوز نمونه‌های رایج هستند.
5. آب (Waterborne): نوشیدن یا تماس با آب آلوده به مدفوع یا ادرار حیوانات عفونی. ژیاردیازیس و کریپتوسپوریدیوزیس می‌توانند از این طریق منتقل شوند.
6. هوا برد (Airborne): استنشاق ذرات معلق در هوا که حاوی عامل بیماری‌زا هستند، مانند گرد و غبار آلوده به فضولات خشک شده جوندگان (مثلاً در هانتاویروس) یا قطرات تنفسی حیوانات آلوده (مثلاً در آنفلوآنزای پرندگان).

شایع‌ترین بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان

تعداد زیادی بیماری مشترک بین انسان و حیوان وجود دارد، اما برخی از آن‌ها به دلیل شیوع بیشتر یا شدت علائم، اهمیت بیشتری دارند. در ادامه به معرفی چند نمونه از این بیماری‌ها و راه‌های پیشگیری خاص آن‌ها می‌پردازیم:

هاری (Rabies)

• عامل بیماری‌زا: ویروس هاری.
• حیوانات درگیر: عمدتاً گوشتخواران مانند سگ، گربه، روباه، گرگ، شغال، راکون و خفاش.
• راه انتقال: از طریق گازگرفتگی حیوان هار یا تماس بزاق آلوده با زخم باز یا غشاهای مخاطی.
• پیشگیری:
  • واکسیناسیون منظم سگ‌ها و گربه‌های خانگی.
  • اجتناب از تماس با حیوانات وحشی یا سگ‌های ولگرد.
  • آموزش به کودکان در مورد عدم نزدیک شدن به حیوانات ناشناس.
  • در صورت گازگرفتگی، شستشوی فوری و کامل زخم با آب و صابون به مدت حداقل ۱۵ دقیقه و مراجعه سریع به مراکز بهداشتی درمانی برای دریافت واکسن و سرم ضد هاری.

بروسلوز (Brucellosis) یا تب مالت

• عامل بیماری‌زا: باکتری‌های جنس بروسلا.
• حیوانات درگیر: گاو، گوسفند، بز، خوک و سگ.
• راه انتقال: مصرف شیر و فرآورده‌های لبنی غیرپاستوریزه، تماس مستقیم با حیوانات آلوده یا ترشحات آن‌ها (به ویژه در دامداران، دامپزشکان و کارگران کشتارگاه).
• پیشگیری:
  • مصرف شیر و محصولات لبنی پاستوریزه.
  • پخت کامل گوشت.
  • استفاده از وسایل حفاظت فردی (دستکش، ماسک، عینک) هنگام کار با دام یا فرآورده‌های دامی مشکوک.
  • واکسیناسیون دام‌ها.

توکسوپلاسموز (Toxoplasmosis)

• عامل بیماری‌زا: انگل تک‌یاخته‌ای توکسوپلاسما گوندی.
• حیوانات درگیر: گربه‌ها میزبان نهایی هستند و اووسیست (تخم انگل) را از طریق مدفوع دفع می‌کنند. سایر پستانداران و پرندگان می‌توانند میزبان واسط باشند.
• راه انتقال: مصرف گوشت نیم‌پز یا خام حاوی کیست انگل، خوردن سبزیجات و میوه‌های آلوده به مدفوع گربه، تماس با خاک آلوده، انتقال از مادر به جنین.
• پیشگیری:
  • پخت کامل گوشت.
  • شستشوی دقیق میوه‌ها و سبزیجات قبل از مصرف.
  • استفاده از دستکش هنگام باغبانی یا کار با خاک.
  • تخلیه روزانه ظرف خاک گربه (ترجیحاً توسط افرادی غیر از زنان باردار) و شستشوی دست‌ها پس از آن.
  • پوشاندن جعبه‌های شن بازی کودکان.
  • زنان باردار باید از تماس با مدفوع گربه و مصرف گوشت خام یا نیم‌پز خودداری کنند.

سالمونلوز (Salmonellosis)

• عامل بیماری‌زا: باکتری‌های جنس سالمونلا.
• حیوانات درگیر: طیور، خزندگان (لاک‌پشت، مار، مارمولک)، دوزیستان، جوندگان و دام‌ها.
• راه انتقال: مصرف غذاهای آلوده (تخم‌مرغ خام یا عسلی، گوشت مرغ و سایر گوشت‌های نپخته)، تماس با حیوانات آلوده و محیط زندگی آن‌ها.
• پیشگیری:
  • پخت کامل گوشت، مرغ و تخم‌مرغ.
  • شستشوی دست‌ها با آب و صابون پس از تماس با حیوانات (به ویژه خزندگان و طیور) و قبل از تهیه یا خوردن غذا.
  • جلوگیری از تماس خزندگان با آشپزخانه و محل‌های تهیه غذا.
  • شستشوی سطوح و وسایلی که با گوشت خام در تماس بوده‌اند.

آنفلوآنزای پرندگان (Avian Influenza)

• عامل بیماری‌زا: ویروس‌های آنفلوآنزای نوع A.
• حیوانات درگیر: پرندگان وحشی و اهلی (مرغ، بوقلمون، اردک).
• راه انتقال: تماس مستقیم با پرندگان آلوده (زنده یا مرده)، ترشحات آن‌ها یا محیط‌های بسیار آلوده. مصرف گوشت یا تخم‌مرغ کاملاً پخته شده خطری ندارد.
• پیشگیری:
  • اجتناب از تماس با پرندگان وحشی یا پرندگان اهلی بیمار یا مرده.
  • رعایت اصول بهداشتی در مرغداری‌ها (امنیت زیستی).
  • شستشوی دست‌ها پس از تماس با پرندگان یا محیط آن‌ها.
  • گزارش موارد مشکوک مرگ و میر پرندگان به مقامات دامپزشکی.

بیماری لایم (Lyme Disease)

• عامل بیماری‌زا: باکتری بورلیا بورگدورفری.
• حیوانات درگیر: جوندگان کوچک و گوزن‌ها به عنوان مخزن عمل می‌کنند.
• راه انتقال: گزش کنه آلوده از جنس Ixodes.
• پیشگیری:
  • استفاده از مواد دافع حشرات حاوی DEET روی پوست و پرمترین روی لباس‌ها هنگام رفتن به مناطق جنگلی و علفزارها.
  • پوشیدن لباس‌های آستین بلند و شلوار بلند و قرار دادن پاچه شلوار در جوراب.
  • بررسی بدن از نظر وجود کنه پس از بازگشت از این مناطق.
  • جدا کردن سریع و صحیح کنه در صورت چسبیدن به بدن.

راهکارهای عمومی پیشگیری از بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان

علاوه بر اقدامات خاص برای هر بیماری، مجموعه‌ای از راهکارهای عمومی و اصول بهداشتی وجود دارد که می‌تواند خطر ابتلا به طیف وسیعی از زئونوزها را کاهش دهد:

1. بهداشت فردی:

   • شستشوی منظم دست‌ها: مهم‌ترین اصل پیشگیری است. دست‌ها باید با آب و صابون به مدت حداقل ۲۰ ثانیه شسته شوند، به خصوص:
     • بعد از تماس با حیوانات یا محیط زندگی آن‌ها.
     • بعد از تمیز کردن فضولات حیوانات.
     • قبل، حین و بعد از تهیه غذا.
     • بعد از باغبانی یا کار با خاک.
     • بعد از دستشویی.
   • اجتناب از لمس صورت (چشم، بینی، دهان) با دست‌های نشسته.

2. مراقبت بهداشتی از حیوانات خانگی:

   • انجام معاینات منظم دامپزشکی و واکسیناسیون طبق برنامه.
   • کنترل انگل‌های داخلی و خارجی (کک، کنه، کرم‌ها).
   • تمیز نگه داشتن محل زندگی و ظروف آب و غذای حیوان.
   • دفع بهداشتی مدفوع حیوانات.
   • اجازه ندهید حیوانات خانگی صورت شما را بلیسند یا از ظروف غذای شما استفاده کنند.
   • پس از بازی با حیوانات خانگی دست‌های خود را بشویید.

3. ایمنی مواد غذایی:

   • پخت کامل گوشت، مرغ و تخم‌مرغ (دمای داخلی مناسب).
   • استفاده از شیر و محصولات لبنی پاستوریزه.
   • شستشوی کامل میوه‌ها و سبزیجات قبل از مصرف.
   • جلوگیری از آلودگی متقاطع: جدا کردن گوشت خام از سایر مواد غذایی، استفاده از تخته و چاقوی جداگانه برای گوشت خام.
   • نگهداری مواد غذایی در دمای مناسب.

4. بهداشت محیط:

   • کنترل جوندگان و حشرات در محیط زندگی.
   • دفع بهداشتی زباله‌ها.
   • محافظت از منابع آب آشامیدنی در برابر آلودگی.
   • تمیز کردن و ضدعفونی کردن منظم سطوحی که حیوانات با آن‌ها در تماس هستند.

5. تعامل ایمن با حیوانات وحشی و دام‌ها:

   • از نزدیک شدن، لمس کردن یا غذا دادن به حیوانات وحشی خودداری کنید.
   • به حیوانات بیمار یا مرده دست نزنید و موارد را به مقامات مسئول گزارش دهید.
   • در صورت کار با دام، از تجهیزات حفاظت فردی مناسب (دستکش، ماسک، چکمه) استفاده کنید.

6. آموزش و آگاهی‌بخشی:

   • افزایش آگاهی عمومی در مورد بیماری‌های مشترک و راه‌های پیشگیری از آن‌ها، به ویژه برای گروه‌های پرخطر مانند کودکان، زنان باردار، افراد مسن و افراد با سیستم ایمنی ضعیف.

نقش رویکرد “سلامت واحد” (One Health)

مفهوم “سلامت واحد” بر این اصل استوار است که سلامت انسان، سلامت حیوانات و سلامت محیط زیست به طور تنگاتنگی با یکدیگر در ارتباط هستند. پیشگیری و کنترل مؤثر بیماری‌های مشترک نیازمند همکاری چندبخشی بین متخصصان بهداشت انسانی (پزشکان، اپیدمیولوژیست‌ها)، متخصصان بهداشت حیوانات (دامپزشکان)، متخصصان محیط زیست و سایر ذینفعان است. این رویکرد جامع برای شناسایی، پیشگیری و پاسخ به تهدیدات زئونوتیک ضروری است.

نتیجه‌گیری

بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوان بخش قابل توجهی از بار بیماری‌های عفونی را تشکیل می‌دهند و می‌توانند پیامدهای جدی برای سلامت فردی و عمومی داشته باشند. با این حال، بسیاری از این بیماری‌ها با رعایت اصول بهداشتی ساده و اقدامات پیشگیرانه قابل کنترل هستند. افزایش آگاهی، مسئولیت‌پذیری فردی در قبال سلامت خود و حیوانات تحت مراقبت، و همکاری‌های بین‌بخشی در چارچوب رویکرد “سلامت واحد” کلیدهای موفقیت در مبارزه با این چالش جهانی هستند. به یاد داشته باشیم که پیشگیری همواره بهتر، آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر از درمان است.

سوالات متداول (FAQ)

1. آیا همه حیوانات خانگی می‌توانند بیماری را به انسان منتقل کنند؟بله، تقریباً همه حیوانات خانگی پتانسیل انتقال برخی عوامل بیماری‌زا را به انسان دارند، حتی اگر سالم به نظر برسند. شایع‌ترین آن‌ها شامل سگ‌ها (هاری، کرم‌های انگلی)، گربه‌ها (توکسوپلاسموز، بیماری خراش گربه)، پرندگان (پسیتاکوز، سالمونلوز)، جوندگان (لپتوسپیروز، هانتاویروس) و خزندگان (سالمونلوز) هستند. رعایت بهداشت فردی و مراقبت‌های دامپزشکی منظم می‌تواند این خطر را به شدت کاهش دهد.

2. اگر توسط حیوانی گاز گرفته یا خراشیده شدم، چه کاری باید انجام دهم؟اولین و مهم‌ترین اقدام، شستشوی فوری و کامل محل زخم با آب فراوان و صابون به مدت حداقل ۱۵ دقیقه است. سپس، در اسرع وقت به نزدیک‌ترین مرکز بهداشتی-درمانی مراجعه کنید تا از نظر نیاز به واکسن هاری، کزاز و درمان‌های دیگر ارزیابی شوید، حتی اگر حیوان خانگی خودتان بوده و واکسینه باشد.

3. آیا پختن گوشت به طور کامل تمام عوامل بیماری‌زای مشترک را از بین می‌برد؟پختن کامل گوشت (رسیدن دمای داخلی آن به حد ایمن توصیه شده) اکثر باکتری‌ها، ویروس‌ها و انگل‌های بیماری‌زا مانند سالمونلا، ای. کولای، تریشینلا و توکسوپلاسما را از بین می‌برد. اما برای برخی سموم باکتریایی که مقاوم به حرارت هستند یا پریون‌ها (عامل جنون گاوی)، پختن ممکن است کافی نباشد. بنابراین، تهیه گوشت از منابع معتبر و رعایت اصول بهداشتی در تمام مراحل آماده‌سازی غذا اهمیت دارد.

4. زنان باردار در مورد پیشگیری از بیماری‌های مشترک باید چه نکات ویژه‌ای را رعایت کنند؟زنان باردار به دلیل تغییرات سیستم ایمنی، در برابر برخی زئونوزها آسیب‌پذیرتر هستند و برخی عفونت‌ها می‌توانند برای جنین خطرناک باشند. مهم‌ترین نکات شامل:

   • اجتناب از تمیز کردن ظرف خاک گربه یا تماس با مدفوع گربه (برای پیشگیری از توکسوپلاسموز).
   • پرهیز از مصرف گوشت خام یا نیم‌پز، تخم‌مرغ خام، و شیر و لبنیات غیرپASTوریزه.
   • شستشوی دقیق میوه‌ها و سبزیجات.
   • اجتناب از تماس با جوندگان و دام‌های بیمار.
   • شستشوی مکرر دست‌ها، به خصوص پس از تماس با حیوانات.

5. نقش دامپزشکان در کنترل بیماری‌های مشترک چیست؟دامپزشکان نقش حیاتی در زنجیره پیشگیری و کنترل بیماری‌های مشترک دارند. آن‌ها از طریق:

   • واکسیناسیون حیوانات علیه بیماری‌هایی مانند هاری و بروسلوز.
   • تشخیص و درمان بیماری‌ها در حیوانات قبل از انتقال به انسان.
   • آموزش صاحبان حیوانات در مورد راه‌های پیشگیری و نگهداری بهداشتی.
   • نظارت بر سلامت دام‌ها در مزارع و کشتارگاه‌ها برای تضمین ایمنی غذایی.
   • تحقیق و پایش بیماری‌های نوپدید و بازپدید حیوانی.
   • همکاری با متخصصان بهداشت عمومی در قالب رویکرد “سلامت واحد”.در واقع، دامپزشکان خط اول دفاع در برابر بسیاری از زئونوزها محسوب می‌شوند.